Auteurs: Reinier Gerritzen (Hogeschool Rotterdam) en Menno Thijssen (Edumundo)

Studieloopbaanbegeleiding (SLB):
noodzakelijk kwaad of kans voor het leven?

Acht redenen waarom het vak studieloopbaanbegeleiding steeds belangrijker wordt

Hoogconjunctuur, war for talent, meer focus op sociale vaardigheden: zo maar wat kreten over de wereld waarin studenten afstuderen. De aansluiting tussen studie en arbeidsmarkt en – op hoger niveau – de samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven zijn al jaren voer voor discussie. Daarbij valt het woord studieloopbaanbegeleiding veelvuldig.

Het vak studieloopbaanbegeleiding omvat vele elementen van studeren: leren studeren, leren plannen, in kaart brengen van kwaliteiten en motivatie, persoonlijke coaching en het nadenken over de toekomst.

In onze optiek moet zo’n vak zich over vier jaren uitstrekken en studenten bij elke fase van hun studie ondersteunen. Jammer genoeg zijn veel studenten en docenten nu niet positief over het vak. Dat moet veranderen.

1. Veel studenten kiezen een studie die niet bij hen past

Op vijftien-, zestienjarige leeftijd een studie kiezen voor een toekomstig beroep is geen gemakkelijke opgave. Te veel studenten maken dan ook een verkeerde keuze en stoppen vroegtijdig met hun opleiding. Volgens de NOS gaat het zelfs om ongeveer de helft van de hbo-studenten. Maar liefst één op de drie studenten schijnt dan ook spijt te hebben van zijn studiekeuze.

Hbo-studenten stoppen vaak met opleiding
1 op 3 studenten heeft spijt van studiekeuze

Dit zijn trieste constateringen, zeker als we daarbij in ogenschouw nemen dat studeren door invoering van het leenstelsel beduidend duurder is geworden.

De oorzaak van het uitvallen van studenten zit ‘m dikwijls in het niet:

Kunnen

Kunnen

Studenten beschikken niet over de capaciteiten of de studievaardigheden om de studie succesvol te doorlopen.

Willen

Willen

Studenten ervaren dat de studie of het uiteindelijke beroep onvoldoende bij hen past. Het beeld dat ze hiervan hadden gevormd blijkt anders te zijn dan eenmaal gestart met de studie.

Doen

Doen

Mogelijk kunnen studenten hun opleiding aan en passen het beroepsperspectief en de mogelijkheden van de studie bij hen. Maar ze tonen simpelweg te weinig inzet en maken te weinig uren om resultaten te kunnen boeken.

Het is echter te gemakkelijk om de oorzaken van de overmatige studie-uitval alleen bij studenten te leggen. Andere oorzaken zijn onder andere een gebrekkige begeleiding tijdens de studiekeuze op de middelbare school en onvoldoende effect sorterende studiekeuzemaatregelen ‘voor de poort’.

Een goed programma voor studieloopbaanbegeleiding zet studenten al vanaf dag één van hun studie aan het denken over hun keuze. Daarnaast is het essentieel dat studenten direct met begeleiders in gesprek gaan over hoe zij hun eigen toekomst zien.

Inzichten uit dit soort confrontaties en opdrachten kunnen worden benut om tijdig bij te sturen of, indien nodig, tijdig te stoppen met de opleiding.

4 redenen waarom veel jongeren een verkeerde studiekeuze maken

2. Studenten doen steeds langer over hun studie: meer geld voor loopbaanbegeleiding

Een belangrijk en zeker ook duur probleem is dat steeds meer studenten hun studie niet op tijd afronden. Ondanks diverse maatregelen, zoals studiekeuzechecks, het bindend studieadvies en een numerus fixus, doen veel hbo-studenten er nog altijd langer over dan de beoogde vier jaar.

Mbo'ers vaak langzamer dan havo-scholieren op hbo-opleiding
Steeds minder hbo'ers halen hun diploma in vijf jaar
SCP: MINDER STUDIESUCCES IN HBO, DOORSTROOM VANUIT MBO LOOPT TERUG

Deze ontwikkeling is zorgelijk en niet alleen vanuit het perspectief van de studenten. De concurrentiepositie van Nederland wordt er niet beter van. Het Ministerie van Onderwijs trekt dan ook miljoenen uit voor betere studieloopbaanbegeleiding op alle niveaus van het onderwijs.

“Minister Bussemaker en staatssecretaris Dekker willen dat het extra geld wordt gebruikt voor professionele loopbaanbegeleiders op scholen, die de 'gewone' docenten moeten aanvullen. Loopbaankeuze, door het ministerie van OCW ‘loopbaanleren’ genoemd, wordt een vast onderdeel van studies.”

- Minister Bussemaker en staatssecretaris Dekker
Ontevredenheid scholieren zorgt voor extra geld loopbaanbegeleiding
Kamerbrief over loopbaanoriëntatie en loopbaanbegeleiding

3. Studenten worden opgeleid voor werk dat straks mogelijk niet meer bestaat

Het kan u niet ontgaan zijn. De wereld verandert razendsnel. Technologische ontwikkelingen, digitalisering, robotisering, migratie, de toename van de wereldbevolking: allemaal ontwikkelingen met grote implicaties voor ons huidig en toekomstig leven.

Leven we straks nog wel waar we nu leven? Wonen we nog wel hoe we nu wonen? En werken we nog wel zoals we nu werken?

Die laatste vraag is interessant voor het terrein van studieloopbaanbegeleiding. Uit een uitgebreide data-analyse van Deloitte blijkt dat maar liefst 286.000 studenten worden opgeleid voor werk dat potentieel verdwijnt.

286.000 studenten volgen een studie die opleidt tot werk dat potentieel verdwijnt

Ook uit andere onderzoeken komt naar voren hoe sterk de arbeidsmarkt de komende jaren zal veranderen.

HAYS
Hoe technologie ons werk verandert 5 trends
Binnenkort is 80% van de huidige jobs irrelevant'

Dit alles betekent dat we in het hbo studenten opleiden op voor werk dat straks mogelijk niet meer bestaat. Daarnaast zullen studenten straks werk verrichten dat we nu nog niet kennen.

Het hoger onderwijs leidt studenten op voor een beroep of sector. Opleidingen doen dit met de kennis van nu en leiden daarmee studenten op voor de wereld van nu. Maar deze studenten zullen pas over een aantal jaar afstuderen, terwijl hun loopbaan zich over decennia van verandering zal uitstrekken.

Daarom moeten studenten niet alleen een inhoudelijke basis meekrijgen, maar ook worden toegerust om weerbaar en wendbaar te zijn. Het is belangrijk studenten voor te bereiden op een dynamische loopbaan door ze bewust te maken van wat hen onderscheidend maakt. Wie zijn ze? Wat zijn hun kwaliteiten? Wat drijft hun echt? Waar vinden ze een plek waar ze dit kwijt kunnen? En hoe dragen ze hun talenten en drijfveren uit zodat mensen hun een kans willen geven?

Studieloopbaanbegeleiding is de leerlijn bij uitstek om aandacht te besteden aan deze zaken. Dit komt momenteel echter vaak onvoldoende uit de verf. Opleidingen steken er weliswaar veel tijd in, maar te veel studenten zien de meerwaarde er niet van in. Tegelijkertijd zijn zelfs de meest gemotiveerde docenten en coaches niet echt tevreden over hoe het vak in elkaar zit.

4. Ook studeren moet je leren

Studeren op het hbo is wezenlijk anders dan studeren op de havo of het mbo. Er wordt meer van studenten gevraagd, bijvoorbeeld als het gaat om de hoeveelheid te bestuderen stof of het vermogen om zelfstandig te werken. Maar ook de opdrachten en toetsen zijn anders en in veel opleidingen ligt de nadruk sterk op samenwerken in projectgroepen.

Dit alles vereist van studenten ander studeergedrag, plus het vermogen om studieactiviteiten goed te plannen en de beschikbare tijd goed in te delen. Veel studenten moeten zich hieraan aanpassen en ervaren problemen op het gebied van hun studievaardigheden.

Aanpassingsproblemen aan het begin van de studie kunnen leiden tot het niet halen van toetsen. Als gevolg hiervan raken studenten snel achterop, waardoor ze tegen een steeds minder makkelijk overbrugbare achterstand aan komen te kijken.

Ook het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) vraagt meer aandacht voor studievaardigheden:

"Het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) is bezorgd over het hbo. 'Het is van groot belang dat in het eerste jaar van het hbo meer ruimte komt voor het leren van studievaardigheden, zoals zelfstandigheid en het vermogen te plannen. Daar hebben zowel hogeschool als student later profijt van', zegt voorzitter Jan Sinnige tegen het ANP."

- Jan Sinnige
SCP: MINDER STUDIESUCCES IN HBO, DOORSTROOM VANUIT MBO LOOPT TERUG

5. Studieloopbaanbegeleiding richt zich nog te veel op studievoortgang en problemen

Om meerdere redenen worden niet alle ambities rondom het vak studieloopbaangeleiding waargemaakt. Te denken valt aan permanent tijdsgebrek in het onderwijs, elkaar snel opvolgende beleidswijzigingen en een te groot aantal studenten per begeleider.

Waar dit het geval is, wordt vaak alleen aandacht besteed aan het noodzakelijke: bij SLB de studievoortgang van studenten en (acute) problemen die het studeren moeilijker maken.

Natuurlijk is het een goede zaak dat de studenten een luisterend oor vinden bij problemen en dat de studievoortgang in de gaten wordt gehouden. Maar het is zonde als het daarbij blijft. Op deze manier sneeuwen onderwerpen als persoonlijke keuzes, talentontwikkeling en extra kansen voor gemotiveerde studenten onder. “Als je allemaal voldoendes hebt, dan is zo’n SLB-gesprek heel kort en ben je snel weer weg.”

De studieloopbaancoach: van probleemoplosser naar springplank

Met andere woorden zou SLB zich nog meer moeten richten op loopbaanontwikkeling van studenten, hun mogelijkheden voor persoonlijkheidsontwikkeling tijdens en na de studie en op het vergroten van hun kansen op de arbeidsmarkt.

Studenten hebben behoefte aan meer maatwerk toegespitst op de persoonlijke situatie.

6. Meer vraag naar persoonlijke ontwikkeling en bildung, minder focus op cijfers en prestaties alleen

Minister Bussemaker heeft in het kader van de HO-tour van ‘bildung’ een topprioriteit gemaakt.

Bildung in de 21e eeuw
Hotour
meer bildung minder prestatieafspraken

Voor het Duitse woord ‘bildung’ bestaat geen echt goede Nederlandse vertaling, maar ‘persoonlijke vorming’ komt het dichtst in de buurt. De aandacht hiervoor is de afgelopen decennia naar de achtergrond verschoven, ten gunste van vakinhoud, prestaties en focus op cijfers.

Studieloopbaanbegeleiding is bij uitstek een doorlopende leerlijn waarin aandacht wordt besteed aan meer dan de vakinhoud alleen. Het is een vak waarbij de persoonlijke vorming van studenten centraal staat. Het draait om wie de student als persoon is, waar zijn onderscheidende voorkeuren en kwaliteiten liggen en wat hij in zijn leven wil bereiken.

7. Soft skills worden steeds belangrijker

Om een goede professional te worden is het aanleren van vakkennis onmisbaar. Ook het vermogen om steeds nieuwe kennis te vergaren is in een veranderende wereld van groot belang.

Maar daarmee ben je er als professional nog niet. “Maar liefst zeventig procent van de professionals in de financiële sector verwacht dat ‘zachte kerncompetenties’ – soft-skills zoals aanpassingsvermogen en overtuigingskracht – in 2030 belangrijker zullen zijn dan feitenkennis”.

IN 2030 ZIJN SOFT-SKILLS BELANGRIJKER DAN FEITENKENNIS

In een goed studieloopbaanbegeleidingsprogramma wordt aandacht besteed aan dergelijke ‘zachtere’ vaardigheden, zoals het vergroten van zelfkennis bij studenten door ze te laten stilstaan bij waar ze goed in zijn en wat hen drijft. Maar in het programma moeten ook het vergroten van de zelfregie en het bevorderen van reflectie op betekenisvolle leerervaringen aan bod komen. Hetzelfde geldt voor het op een goede wijze geven en ontvangen van feedback en het vermogen om passende keuzes te maken.

8. Innovatief onderwijs en digitale didactiek: studieloopbaanbegeleiding leent zich bij uitstek voor nieuwe technieken die studenten activeren en motiveren

De technologisering heeft ook het onderwijs bereikt. Digitale leermiddelen, blended learning en flipping the classroom hebben met wisselend succes hun intrede gedaan in het onderwijs.

Ook de wereld van (het verkrijgen van) werk ontwikkelt zicht snel als gevolg van nieuwe ontwikkelingen. Er is veel moois op internet te vinden wat helpt bij het ontwikkelen van talent en carrière: LinkedIn, websites die CV’s vervangen, online tests en toetsjes, assessments, elevator pitches op YouTube , sollicitatievideo’s en nog veel meer. De oude generatie papieren schoolboeken maakt hier nul komma nul gebruik van. Tegelijkertijd is van papier leren ook niet meer van deze generatie.

Studieloopbaanbegeleiding kan een voorloper worden als het gaat om digitaal onderwijs. Studenten besteden uren achter het scherm van hun mobiel. Hoe zorgen we ervoor dat ze op hun mobiele telefoon aan de gang gaan met hun carrière? Hoe zorgen we ervoor dat het makkelijk, nuttig en leuk wordt om interactieve SLB-opdrachten te doen, zoals het geven van 360-graden feedback, het maken en bijhouden van een studieplanning en het opbouwen van een digitaal portfolio op LinkedIn?

Nieuwe technieken bieden nieuwe mogelijkheden en zullen moeten worden toegepast op een immer bewegend en ontwikkelend vakgebied als studieloopbaanbegeleiding om zo toegevoegde waarde te bieden aan studenten én docenten.